Gmina Mielnik

Gmina Mielnik to idealne miejsce dla wszystkich szukających ciszy i spokoju. Zamiast spędzać urlop na zatłoczonych plażach lub zakorkowanych szlakach górskich warto wybrać się w miejsce, gdzie powietrze jest czyste, a kontakt z przyrodą pozostawia niezatarte wspomnienia. Na ten najbardziej wysunięty na południowy-wschód obszar powiatu siemiatyckiego składa się 13 sołectw. Według danych Głównego Urzędu Statystycznego grudnia 2010 roku były tu zameldowane 2574 osoby. Przy powierzchni 196,24 km2 daje to średnią gęstość zaludnienia 13,1 os/km2. W rzeczywistości współczynnik ten dla terenów zamieszkanych jest wyższy, ponieważ 60% powierzchni stanowią tutaj lasy. Mieszkańcy utrzymują się głównie z rolnictwa. Poza tym funkcjonuje tutaj działalność gospodarcza, głównie o charakterze handlowo-usługowym. Gmina słynie ze złóż kredy, które są wydobywane w jedynej w Polsce czynnej kopalni odkrywkowej tego surowca. Eksploatowany jest on tutaj od niepamiętnych czasów. Czynne wyrobisko znajduje się w Mielniku w okolicy Góry Uszeście. Dwie inne odkrywki w tej miejscowości zostały już zasypane. Drugie wyniesienie ze złożami jest w okolicy wsi Radziwiłłówka, jednak ono również jest już nieczynne i ze względów bezpieczeństwa zasypane.

Na obszarze gminy, koło miejscowości Adamowo znajduje się największa w Polsce stacja pomp ST-1 należąca do Przedsiębiorstwa Eksploatacji Rurociągów Naftowych. Zlokalizowany jest tu park zbiorników na ropę naftową, w tym dwa zbiorniki o pojemności 100 tysięcy m3, będące jednymi z największych w Europie.

Siedzibą gminy jest wspomniany już Mielnik. Zamieszkuje w nim około 980 osób. Nazwa miejscowości wywodzi się najprawdopodobniej od ruskiego słowa „mieł” co znaczy „kreda”. Wyjątkowe walory przyrodniczo-krajobrazowe jak również klimatyczne sprawiają, że jest to wspaniała osada wypoczynkowa. Istnieje też możliwość stworzenia bazy uzdrowiskowej ze względu na odkryte niedawno źródła lecznicze. Dzięki położeniu na obszarze „Zielonych Płuc Polski” przyszłości regionu należy się dopatrywać w rozwoju turystyki i agroturystyki oraz rolnictwa ekologicznego.

Zasiedlanie tych terenów datuje się na IX-XI wiek i było ono związane z osadnictwem ruskim. Pierwsza osada zlokalizowana została przy szlaku wiodącym z Wilna do Krakowa i strzegła przeprawy na rzece. Powstała zapewne w połowie XI wieku i była założona przez księcia kijowskiego Jarosława Mądrego. Otrzymał on te tereny w 1044 roku w zamian za pomoc Kazimierzowi Odnowicielowi udzieloną przy tłumieniu buntu wojewody mazowieckiego Miecława. Od tego czasu oraz w wieku XII obszar ten był zasiedlany równolegle przez Rusinów jak i rycerzy mazowieckich. Świadczy o tym cmentarzysko mazowieckie z grobami w obstawie kamiennej niedaleko Osłowa. W roku 1240 Mielnik został zniszczony i ograbiony przez Tatarów pod wodzą Batu-hana. W tym czasie gród stał się wspólną bazą Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego, z której wyruszały wyprawy odwetowe przeciwko Jaćwingom. Około połowy XIV wieku Mielnik znalazł się we władaniu litewskim, ale już w 1382 przeszedł w ręce Janusza I, księcia mazowieckiego. Na początku wieku został przejęty przez księcia litewskiego Witolda, by w 1430 znów wrócić do księcia mazowieckiego – tym razem Bolesława IV. To dzięki niemu gród otrzymał w 1440 roku miejskie prawa chełmińskie, które zezwalały miastu na posiadanie łaźni i postrzygalni. Cztery lata później Mielnik został kupiony przez Kazimierza IV Jagiellończyka. Tutaj w 1501 roku na zamku dygnitarze polscy i litewscy zatwierdzili akt unii mielnickiej, który łączył Polskę i Litwę poprzez osobę wspólnego władcy wybieranego elekcyjnie. W tym samym roku nadane zostało miastu miejskie prawo magdeburskie, który to przywilej zezwalał na targ w sobotę i urządzanie trzech jarmarków rocznie.

W XVI wieku ziemie mielnickie stały się częścią Państwa Polskiego i w tym czasie rozpoczęto eksploatację złóż kredy w okolicy miasta. W czasie potopu szwedzkiego Mielnik został całkowicie zniszczony, zabudowa spłonęła doszczętnie, a liczba ludności spadła o prawie 70%. Dodatkowo budowa mostu w pobliżu Siemiatycz doprowadziła do upadku gospodarczego tego regionu, który stopniowo zaczął się przekształcać w obszar rolniczy. Po III rozbiorze Polski tereny te znalazł się w granicach Prus, a na początku XIX wieku wcielono je do Rosji. Dopiero w 1919 roku Mielnik wrócił pod panowanie Polski. W trakcie I i II wojny światowej miasto przechodziło w ręce kolejnych zaborców. Ludność wysiedlano, miasto palono i plądrowano, a w kościołach urządzano stajnie, stołówki i składy. Brak połączeń komunikacyjnych doprowadził do stopniowego upadku Mielnika, które już w 1934 roku utraciło prawa miejskie.

Innym znaczącym ośrodkiem regionu był Niemirów. Pierwszy gród powstał tutaj prawdopodobnie w XI-XII wieku. O równoległym osadnictwie zachodnim i wschodnim w XIII wieku, podobnie jak w przypadku Mielnika, świadczy pobliskie cmentarzysko. Odkryto na nim zarówno groby w obstawie kamiennej typu mazowieckiego, jak i kurhany w typie ruskim. W roku 1548 roku wieś Niwice otrzymał od Zygmunta Augusta Stanisław Niemira. Jego wnuk, również Stanisław, wystarał się o prawa miejskie dla osady i zmienił nazwę na Niemirów. Położenie miasta przy szlaku handlowym i przeprawie przez Bug sprzyjało intensywnemu rozwojowi osady. Zniszczenie i upadek przyszły wraz z potopem szwedzkim i najazdami Rakoczego. Odbudowa miasta nastąpiła dopiero po 1738 roku, kiedy właścicielem został ród Czartoryskich. Dzięki staraniom kanclerza wielkiego litewskiego Michała Czartoryskiego miasto otrzymało w 1775 roku prawo do dwóch targów w tygodniu i dwóch jarmarków w roku. Dzięki temu nastąpił ponowny rozwój handlu, a do miasta zaczęła napływać ludność żydowska.

We wrześniu 1939 roku władze radzieckie, ze względu na przebieg granicy wzdłuż Bugu, zmusiły mieszkańców do opuszczenia miasta. Powstała wówczas prowizoryczna osada oddalona o około kilometr od Niemirowa. Ludność wróciła do swoich domów wraz z zajęciem tych terenów przez Niemców w 1941 roku. Niemirów utracił prawa miejskie 3 lata później po zniszczeniach wojennych i nie odzyskał już swojej rangi.

Zabytki ziemi mielnickiej niestety w większości uległy zniszczeniu w trakcie działań wojennych. Te które się zachowały świadczą o zróżnicowaniu religijnym i kulturowym tego regionu. Miejscem szczególnym z historycznego punktu widzenia jest Góra Zamkowa w Mielniku. Na tym mierzącym 189 m n.p.m. wzniesieniu znajdują się pozostałości kamiennych baszt oraz ślady wałów i fosy zamkowej. Odnaleziono tutaj również dowody na istnienie grodziska w XI i XII stuleciu. Zamek powstał w XV wieku i został rozbudowany w XVI stuleciu. Stanowił wówczas wygodną rezydencję królewską. To w nim została zawarta unia mielnicka z Litwinami, a Zygmunt Stary oczekiwał na polską koronę. Wszelkie zabudowania zostały spalone i zniszczone w trakcie potopu szwedzkiego. Na wzgórzu znajdują się również pozostałości murowanej kapliczki Św. Aleksandra Newskiego. Zbudowano ją w 1865 roku dla uczczenia ocalenia cara Aleksandra II, a rozebrano w 1927. Obecnie Góra Zamkowa to idealny punkt widokowy, z którego roztacza się wspaniały widok na dolinę Bugu.

U podnóża wzniesienia, na terenie tzw. zamku dolnego znajdują się ruiny kościoła pod wezwaniem Trójcy Świętej. Pierwotnie znajdowała się tu świątynia pod wezwaniem Świętego Mikołaja. Została ona ufundowana około 1420 roku przez księcia Witolda. Ten kościół spłonął w czasie potopu szwedzkiego. Odbudowano go dopiero w wieku XVIII i wtedy zmieniono wezwanie. W 1866 roku został zamknięty przez zaborców, a 1871 zamieniono go na cerkiew prawosławną pod wezwaniem Ducha Świętego. Świątynia ponownie została spalona w roku 1915. W 1929 powstał komitet mający odbudować kościół, jednak prac nigdy nie podjęto. Dalszej dewastacji budynek uległ w 1940 roku, kiedy rozebrali go Rosjanie. Do czasów obecnych pozostało z niego niewiele. Nadal jednak widać, że świątynia była orientowana, wymurowana w stylu późnogotyckim, a w elewacji frontowej zachował się fragment gotyckiego portalu. Na północ od ruin znajduje się budynek plebanii z połowy XIX wieku. Jego wnętrze zostało przebudowane w wieku XX i obecnie jest to dom katechetyczny.

W pobliżu dawnego zamku znajduje się też wytyczony w 1814 roku cmentarz prawosławny. Stoi tam zbudowana około 1777 roku kaplica pod wezwaniem Opieki Matki Boskiej. Z jej powstaniem wiąże się ciekawa legenda. Podobno w 1777 rzeką płynęła ikona Matki Boskiej Opiekuńczej. Oczywiście uznano to znak od Boga. Kilka miesięcy później wybudowano niewielką świątynię, by ikona znalazła się w godnym tego miejscu. Kaplicę powiększono w latach 1985-87 o część zachodnią. Budynek jest orientowany, drewniany, o konstrukcji zrębowej. Na kalenicy umiejscowiono cebulasty hełm, natomiast nad nowszą częścią jest niska wieżyczka – dzwonnica. Ikona Matki Boskiej ze względów bezpieczeństwa została przeniesiona do murowanej cerkwi.

Ten piękny zabytek znajduje się tuż obok, przy głównej ulicy Mielnika. Prawosławna klasycystyczna świątynia pod wezwaniem Narodzenia Najświętszej Maryi Panny została wzniesiona w latach 1821-25 roku i pierwotnie należała do unitów. Postawiono ją na naturalnym wzniesieniu, na miejscu wcześniejszej, drewnianej cerkwi z 1551 roku. Jeszcze wcześniej stała tu świątynia, w której w 1260 roku modlił się przed ikoną Spasa Izbawiennika kniaź Wasylko Romanowicz przed wyprawą na Jaćwież. Obecny budynek zdobi sześć kopuł, a teren świątynny otacza mur, oddzielający miejsce święte od świeckiego otoczenia. W latach 1907-1910 elewacje zostały przekształcone na styl rusko-bizantyjski. Dobudowano wówczas przedsionek z wieżą i poprzedzającą go kruchtą. Remont z 1985 roku zatarł cechy stylowe elewacji przez jednolite otynkowanie. Wnętrze świątyni podzielone jest na trzy nawy drewnianymi kolumnami toskańskimi. Oświetlone jest ono czterema kiwotami z początku XX wieku. Ołtarz ukryty jest za bogato zdobionym ikonostasem. W całej świątyni znajduje się wiele ikon oprawnych w rokokowe złocone ramy. Wśród nich dwie z XVIII wieku. Pierwsza przedstawia Matkę Boską z Dzieciątkiem, natomiast druga to wspomniana wcześniej ikona Matki Boskiej Ornatki przeniesiona z kaplicy cmentarnej. Wystroju dopełniają puszka barokowa z XVIII wieku, kociołek na wodę święconą z około 1820 roku i dwie lampy wieczne z około 1830. Ściany zaś zdobią wspaniałe freski z motywami biblijnymi. Na plebani znajdują się jeszcze malowane na desce całopostaciowe przedstawienia dwunastu apostołów z niezachowanego ikonostasu z pierwszej połowy XVIII wieku.

Nieco dalej, przy tej samej ulicy znajduje się miejsce po cerkwi Zmartwychwstania. Ta świątynia została przeniesiona na Świętą Górę w Grabarce. Przetrwała tam do 1990 roku, kiedy to uległa celowemu podpaleniu.

We wschodniej części Mielnika, na wzgórzu przy głównej ulicy Brzeskiej, położona jest neobarokowa świątynia rzymsko-katolicka pod wezwaniem Przemienienia Pańskiego. Zbudowana została w latach 1912-1920 zapewne w tym samym miejscu co istniejący od 1513 do 1829 roku kościół pod wezwaniem Świętego Rocha. W ołtarzu głównym znajduje się obraz Matki Bożej z Dzieciątkiem Jezus z XVIII wieku, który dawniej był celem pielgrzymek okolicznych mieszkańców. Niestety liczne wota zagrabiono i pozostał jedynie kult lokalny. Wnętrze kościoła zdobią ponadto krucyfiks barokowy z końca XVII wieku, kielich z około 1730 roku, puszka z końca XVIII wieku, tacka z końca XIX oraz dwie monstrancje – jedna regencyjna z lat 1720-30 i druga unicka rokokowa z drugiej połowy XVIII wieku.

Wśród zabytków Mielnika należy jeszcze wspomnieć żydowską synagogę zbudowaną w pierwszej połowie XIX wieku. W latach 20-tych XX wieku została gruntownie odnowiona po zniszczeniach wojennych. W czasie II wojny światowej została zdewastowana przez hitlerowców, a później budynek pozbawiono cech stylowych i zamieniono na dom mieszkalny. Przy wschodniej elewacji znajduje się przybudówka mieszcząca pierwotnie babiniec. Obecnie budynek funkcjonuje jako prywatna galeria sztuki Vava, a o dawnym przeznaczeniu informuje tablica pamiątkowa na ścianie. Poza synagogą po mielnickim sztetl pozostał jeszcze cmentarz żydowski z XIX wieku. Kirkut jest zlokalizowany na północ od miasteczka, przy drodze wyjazdowej w kierunku Adamowa za zakładami przetwórstwa kredy. Nekropolia jest zdewastowana i zarośnięta, w tym starym drzewostanem. Można odnaleźć jeszcze kilka macew i śladów po grobach, a część nagrobków znajduje się prawdopodobnie pod mchami i porostami.

O tym, że Niemirów był niegdyś miastem świadczy dziś jedynie zachowany układ urbanistyczny z prostokątnym rynkiem i wychodzącymi z niego uliczkami. Obecnie rynek został zamieniony na ogrodzony plac, ale wzdłuż uliczek można jeszcze napotkać zachowaną starą, drewnianą zabudowę. Świadectwem przeszłości osady jest również Góra Zamkowa na której odkryto ślady wczesnośredniowiecznego grodziska z XI i XII wieku. Miejsce to strzegło przeprawy przez Bug, nad którym było położone. Z czasem rzeka zmieniła koryto i jest oddalona teraz o około pół kilometra. Świadectwem istnienia wczesnego osadnictwa na tych terenach jest także cmentarzysko z grobami w obstawie kamiennej i kurhany w pobliskiej Wólce należącej obecnie do Białorusi.

Najcenniejszym, a właściwie jedynym zabytkiem Niemirowa jest kościół pod wezwaniem Świętego Stanisława Biskupa i Męczennika znajdujący się w północnej pierzei dawnego rynku. Pierwotnie w tym miejscu stała drewniana świątynia z 1620 roku fundacji Stanisława Niemiry, jednak spłonęła ona w 1775. Nowy murowany kościół został ufundowany w 1775 roku przez kanclerza Michała Czartoryskiego, a jego budowę ukończono po kilkuletniej przerwie w 1791 dzięki staraniom generała ziem podolskich Adama Czartoryskiego. Po Powstaniu Styczniowym w 1866 roku w ramach represji kościół zamknięto. Zaborca rosyjski nieskutecznie dążył do zamienienia go w cerkiew. Ostatecznie świątynię zwrócono katolikom w 1905 roku. Tragicznym okresem była II wojna światowa. Najpierw kościół został mocno zdewastowany przez rosyjskiego okupanta, a potem miał być wysadzony przez wycofujące się wojska niemieckie. Ocalał dzięki determinacji jednego z mieszkańców, który był obecny przy zaminowywaniu i przeciął kable. Renowacja świątyni trwała do końca lat 60-tych XX wieku, a już w wieku XXI położono nową granitową posadzkę.

Wnętrze stanowi dwuprzęsłowa nawa i węższe, jednoprzęsłowe prezbiterium. Po jego bokach, wtopione w bryłę budowli znajdują się pomieszczenia zakrystii i skarbca, a nad nimi umiejscowione są loże. W ścianie południowej w przyziemiu znajduje się owalna kruchta, nad która jest murowany chór. Na styku prezbiterium i nawy, nad chrzcielnicą, widnieje stiukowy relief ze sceną Chrztu w Jordanie. Po przeciwnej stronie umiejscowiona jest zabytkowa ambona. Na ścianach bocznych nawy znajdują się jeszcze reliefy przedstawiające Czterech Ewangelistów. W ołtarzu głównym umiejscowiony jest obraz Ukrzyżowanie Jezusa, natomiast w bocznych, w rokokowych snycerskich ramach znajdują się Wskrzeszenie Piotrowina oraz Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny. Obrazy z feretronu z końca XVIII wieku to Immaculata i Ukrzyżowanie. Zabytkowe wyposażenie stanowi również konfesjonał z 1791 roku, żyrandol rokokowo-klasycystyczny z kryształowymi łezkami z końca XVIII wieku, monstrancja barokowa z około 1700 roku, kielich z 1889, oraz para ampułek z około 1770 roku. We wschodnią ścianę nawy wmurowana jest tablica epitafijna dziedziczki miasta Teresy z Borzęckich Szaniawskiej, zmarłej w 1813 roku. W kościele przechowywane są również zabytkowe ornaty: biały z drugiej połowy XVIII wieku oraz czerwony najprawdopodobniej z drugiej połowy wieku XVII. Kościół otoczony jest murem z wkomponowaną weń bramą z dzwonnicą z 1823 roku. Na niej znajdują się barokowe dzwony – jeden odlany w Gdańsku w 1754 roku, a drugi w Warszawie w 1779.

Przy rynku stała kiedyś także synagoga. Zbudowana w XVIII wieku, zastąpiona nową w połowie wieku XIX, została kompletnie zniszczona w trakcie działań wojennych w 1939 roku. Obecnie jedynym śladem bytności Żydów w Niemirowie jest nieduży XIX-wieczny kirkut w przygranicznym lesie. Zachowały się tutaj nieliczne macewy, ukryte wśród gęstej roślinności. Większość nagrobków została zniszczona przez żołnierzy radzieckich, którzy wykorzystali je przy budowie bunkrów na Linii Mołotowa. Jeden z takich schronów znajduje się na polu tuż za cmentarzem katolickim przy granicy, drugi zaś 100 metrów od drogi z Niemirowa do Sutna. Natomiast 14 z nich położonych jest między wsią Moszczona Królewska i Homoty. Wszystkie one były budowane w latach 1940-41 i wchodziły w skład wspomnianej Linii Mołotowa. Linia ta ciągnęła się wzdłuż ówczesnej granicy Niemiec i Rosji. Bunkry te, znane również jako „zęby Stalina”, nie odegrały znaczącej roli w trakcie ataku Niemiec w czerwcu 1941 roku. Natarcie było tak niespodziewane dla żołnierzy rosyjskich, że uciekali w popłochu, nie myśląc zupełnie o obronie. Po przejściu linii frontu fortyfikacje zostały zbadane przez niemieckich ekspertów. Wykorzystano je również do prób z nowymi typami broni i wymontowano większość wyposażenia. Dalszych zniszczeń dokonały władze PRL i okoliczna ludność. Nawet dziś niektórzy mieszkańcy mają zamontowane w piwnicach stalowe, gazoszczelne drzwi. Pomimo tych działań sporo bunkrów zachowało się w dobrym stanie i można je zwiedzać, oczywiście z zachowaniem należytej ostrożności.

Z okresu II wojny światowej pochodzi jeszcze oznakowana mogiła w Moszczonej Królewskiej. Pochowane są w niej żydowskie rodziny Cukiertów i Monczerów. Uciekli oni ze swych domów w Siemiatyczach i ukryli się w jednym z bunkrów w okolicy właśnie Moszczonej Królewskiej. Zostali jednak odnalezieni przez Niemców i rozstrzelani, w tym małe dzieci, w 1943 roku.

Ciekawym miejscem jest wieś Radziwiłłówka. Stał tutaj niegdyś dwór, a raczej pałacyk myśliwski Radziwiłłów. Właściciele pojawiali się tu tylko czasami, gdyż na stałe zamieszkiwali w swych dobrach w okolicy Warszawy. Prawdopodobnie w wieku XIX przynależne tereny zostały przekazane w uposażenie kościoła, natomiast pałacyk został opuszczony i częściowo rozebrany, po czym zaczął popadać w ruinę. Wśród miejscowej ludności krążą legendy o ukrytych tutaj kosztownościach, czego efektem są liczne doły i wykopy na wzgórzu zajmowanym niegdyś przez dworek. Jakaś prawda w tych opowieściach musi być, ponieważ w samej Radziwiłłówce jest kilka osób, które wykopały tu monety z XVII i XVIII wieku.

W pobliżu ujścia rzeczki Moszczonej do Bugu we wsi Maćkowicze stoi dobrze zachowany młyn z XIX wieku. Jest to wysoka, trójkondygnacyjna drewniana budowla na drewniano-kamiennej podmurówce. Na zewnątrz nie zachowały się żadne urządzenia, natomiast tuż przy młynie widać wysokie, murowane przyczółki zniszczonego mostu.

Warto, a nawet trzeba wybrać się również do przygranicznej wsi Tokary, a z niej do nieodległej Koterki. W Tokarach można obejrzeć drewniany budynek szkoły z 1935 roku, a także kościół rzymskokatolicki pod wezwaniem Podwyższenia Krzyża Świętego również 1935. Drewnianą świątynię wybudowano według projektu krakowskiego architekta Wincentego Wdowiszewskiego. Z tego powodu oryginalny styl budynku nawiązuje do drewnianych kościołków Podkarpacia. Jego wnętrze zdobią liczne obrazy z XVIII i XIX wieku.

Nieopodal leży wieś Koterka. Udając się z niej około 2 kilometry w kierunku granicy państwa trafimy na niewielką leśną polanę. Stoi tutaj śliczna drewniana cerkiewka, pomalowana na kolor błękitny, z trzema złocistymi kopułkami. Obok świątyni znajduje się studzienka ze źródlaną, ponoć cudowną wodą, przykryta ozdobnym błękitnym daszkiem. Teren cerkwi otoczony jest pojedynczym wieńcem kilkudziesięciu drewnianych krzyży. Tą zagubioną w lesie świątynię wybudowano w roku 1912, w miejscu, gdzie 60 lat wcześniej w dniu Świętej Trójcy Matka Boska objawiła się jednej z mieszkanek pobliskich Tokar. Władze cerkiewne początkowo nie chciały uznać objawienia, jednak kult tego miejsca narastał i ostatecznie w 1906 roku wydano zgodę na budowę świątyni, której patronką jest Matka Boska Wszystkich Strapionych Radość. Od roku 1946 jest to cerkiew parafialna, ponieważ w tym roku nastąpił podział Tokar na część Polską i Rosyjską, w której pozostała dotychczasowa cerkiew parafialna pod wezwaniem Świętego Mikołaja. Świątynia na leśnym uroczysku jest chętnie odwiedzana przez wyznawców wszystkich religii. Turyści zachwycają się jej bajkową architekturą jak również modlitewnym spokojem miejsca. Cerkiew stała się miejscem kultu, która z czasem może dorównać leżącej niedaleko Grabarce. Na szczęście póki co nadal można tu doświadczyć swoistego cofnięcia się w czasie z dala od wszelkich siedzib ludzkich.

Głównymi formami geomorfologicznymi na obszarze gminy Mielnik są dolina rzeczna i wysoczyzna polodowcowa. Wysoczyzna to falisto-pagórkowata równina urozmaicona wzgórzami moreny czołowej. Dodatkowo teren ten na obszarze gminy porozcinany jest dolinami dopływów Bugu. W kierunku północno-wschodnim rzeźba staje się bardziej wyrównana i mniej urozmaicona. Wysoczyzna ku dolinie Bugu opada stromymi stokami, dzięki czemu z jej krawędzi można podziwiać piękno okolicznej przyrody.

Dolina Bugu na tym obszarze stanowi odrębny region fizycznogeograficzny zwany Podlaskim Przełomem Bugu. Rzeka przecina w poprzek wysoczyznę, tworząc region o wyjątkowej rzeźbie. Bug pozostał tutaj w stanie naturalnym, tworząc liczne meandry, zakola i starorzecza. Jego dopływy – Mętna i Moszczona to nieduże rzeki o małych przepływach. Niewielki spadek ich dolin prowadzi do zabagnienia i zatorfienia dna.

Mielnik i najbliższa okolica to obszar o wyjątkowo korzystnych warunkach termicznych. Świadczą o tym skupiska roślinności kserotermicznej, wśród której występuje wiele gatunków rzadkich i chronionych. Z tego powodu w roku 1985 utworzono rezerwat „Góra Uszeście” obejmujący dwa morenowe pagórki – Duże i Małe Uszeście. Wyniesienia te mają odpowiednio 204 i 174 metry n.p.m. Ich nazwa sugeruje, że kiedyś mogła się tu znajdować cerkiew, ponieważ słowo „Uszeście” w terminologii cerkiewnej oznacza „Wniebowstąpienie Pańskie”. W rezerwacie florystycznym występują rzadkie rośliny takie jak: aster gawędka, dzwonek boloński czy gorycz siny. Natomiast ochronie podlegają: wężymord stepowy, sasanka łąkowa, sasanka otwarta, ostrołódka kosmata, goryczka krzyżowa i pluskwica europejska.

Drugim rezerwatem na ternie gminy jest „Grąd Radziwiłłowski” leżący na północ od wsi Radziwiłłówka. Ten rezerwat leśny został utworzony w 1990 roku w celu ochrony fragmentu dawnej Puszczy Nurzeckiej. Występuje tu dobrze wykształcony grąd typowy z szeregiem gatunków roślin chronionych. W drzewostanie dominuje dąb szypułkowy z okazami 150-180-letnimi z domieszką lip i sosen, a w podszyciu z piętrem grabowym.

W Mielniku znajduje się jeszcze zespół przyrodniczo-krajobrazowy „Głogi”, w którym ochronie podlega fragment krawędzi przełomowej doliny Bugu. Wartość tego obszaru stanowią dobrze zachowane formy polodowcowe w postaci serii wzniesień, poprzecinane siecią wąwozów utworzonych pod wpływem erozyjnej działalności wód płynących. Na tym terenie funkcjonowała kiedyś jedna z pierwszych kopalni kredy w Mielniku.

Wśród pomników przyrody warto wyróżnić 120-letnią sosnę na wjeździe do Mielnika od strony Osłowa, która swym pięknym pokrojem przyciąga oko każdego turysty.

Poza zabytkami historycznymi, kulturowymi oraz przyrodniczymi, gmina proponuje kilka innych, ciekawych miejsc wartych zobaczenia. Wśród nich znajduje się Ośrodek Dziejów Ziemi Mielnickiej. Jest to nowocześnie przebudowany obiekt po starym kinie w Mielniku. Znajduje się w nim kolekcja 69 prac Henryka Musiałowicza. Prezentowane są tutaj jego drewniany rzeźby przypominające totemy, jak również obrazy, kolaże i sztandary. Wszystkie dzieła zostały podarowane przez samego artystę, który jest Honorowym Obywatelem Mielnika.

Drugą galerią w mieście jest VAVA, która ma swoją siedzibę w dawnej synagodze. Ten XIX-wieczny budynek został odrestaurowany przez aktualnych właścicieli, dzięki czemu zyskali nominację do nagrody Generalnego Konserwatora Zabytków w Warszawie. W galerii prezentowane jest malarstwo i rzeźby wielu wybitnych artystów. Odbyły się tu wystawy dzieł m.in Henryka Musiałowicza, Eugeniusza Eibisha, Tadeusza Kantora, Włodzimierza Kunza, Alfreda Lenica oraz Jerzego Nowosielskiego. Perełką galerii są rzeźby Bronisława Chromego. Poza wystawami odbywają się tutaj spotkania poetyckie i odczyty. Organizowane są również Nadbużańskie Plenery Malarskie oraz wystawy poplenerowe.

Jeszcze jednym interesującym obiektem w Mielniku jest odkrywkowa kopalnia kredy. Zwiedzanie jej terenów odbywa się tylko z przewodnikiem za zgodą kierownika kopalni i jest raczej zarezerwowane dla grup zorganizowanych. Dla turystów indywidualnych pozostaje taras widokowy, który znajduję się na ulicy Dubois. Aż do roku 1952 złoża były wydobywane ręcznie wyłącznie na lokalne potrzeby. Dopiero w połowie XX wieku rozpoczęto eksploatację na skalę przemysłową. Obecnie roczne wydobycie kredy wynosi tutaj około 80 tysięcy ton. Kopalnia kryje wiele ciekawych skamieniałości, które można odnaleźć na ścianach odkrywki.

Duże zalesienie obszaru, a także obecność pięknego Bugu sprawia, że gmina Mielnik jest idealnym miejscem wypoczynku dla miłośników grzybobrania i wędkowania. Wszystko jedno czy zajęcia te traktujemy jako rozrywkę, sport czy atrakcję – każdy znajdzie coś dla siebie. Poza tym obcowanie z przyrodą w pięknych nadbużańskich krajobrazach pozwala się wyciszyć i naładować pozytywną energią.

Teren gminy to również wspaniałe miejsce do bardziej aktywnego wypoczynku. Urozmaicona rzeźba terenu stwarza idealne warunki do turystyki rowerowej i biegów przełajowych. Natomiast rzeka Bug to tradycyjne już miejsce do uprawiania kajakarstwa. Nawet jeśli nie posiadamy własnego sprzętu, to nie ma problemów z jego wypożyczeniem od mieszkańców. Istnieje również możliwość czarteru małych jachtów kabinowych, do których prowadzenia nie są wymagane patenty żeglarskie. Popularne są również rejsy statkami i spływy tratwami po Bugu.

Przez teren gminy przebiega kilka szlaków pieszych i rowerowych. Wśród nich duża popularnością cieszy się Szlak Bunkrów długości ok. 23 km, wiodący od Wólki Nadbużnej w gminie Siemiatycze, przez Anusin, Olendry, Maćkowicze do Mielnika. Krótszy, wokół punktu oporu „Moszczona Królewska” okala od północy tą wieś. Są one pozostałością po radzieckim pasie umocnionym zwanym Linią Mołotowa biegnącej od wybrzeża Bałtyku aż po Karpaty. Obiekty na terenie szlaku są jedynymi w kraju pozostałościami po wspomnianym pasie umocnionym. Kolejnym interesującym szlakiem jest Szlak Kupiecki długości 40 km z Siemiatycz, przez Grabarkę, Radziwiłłówkę, Mielnik i Sutno aż do przygranicznego Niemirowa. Bardzo przyjemny jest również Szlak Doliny Moszczonej zaczynający się we wsi Nurzec-Stacja i biegnący dalej przez Grabarkę, Pawłowicze, Szerszenie i Olendry w sąsiedniej gminie. Krótki, ale pięknie położony jest szlak Mielnicki Przełom Bugu. Idąc od Mielnika Zagórze przez Górę Uszeście, Mielnik Piaski po amfiteatr Topolina przez cały czas można podziwiać malowniczą dolinę rzeczną. W przygotowaniu jest duży szlak rowerowy z Lubelszczyzny na Podlasie, który będzie przechodził przez całą gminę od Niemirowa, wzdłuż Bugu do Osłowa i dalej w kierunku Grabarki.

Gmina posiada dobrą i zróżnicowaną bazę noclegową. W samym Mielniku jest duża liczba hoteli, ośrodków wypoczynkowych czy też domków campingowych. Do dyspozycji jest również pole namiotowe. Można się zdecydować także na pokój gościnny w gospodarstwach agroturystycznych lub samodzielne domki letniskowe w okolicy. Posilić można się natomiast w restauracji przy hotelu Panorama lub grill barze Tawerna koło Amfiteatru Topolina.

Licznie organizowane imprezy kulturalne i sportowe w gminie na stałe wpisały się już do regionalnego kalendarza wydarzeń. Sezon kulturalny rozpoczyna się już w maju od Festiwalu Korowaja Mielnickiego – tradycyjnego pieczywa weselnego, sportowy zaś koniec czerwca, kiedy maja miejsce Promocyjny Spływ Kajakowy Mielnik – Drohiczyn – Brok. Organizowany jest on od 2001 roku i trwa zawsze 6 dni. Poza uczestnictwem w samym spływie wszyscy chętni mogą zwiedzić najciekawsze miejsca na trasie wraz z przewodnikiem, poznając ciekawą historię tych ziem. Każdy dzień zmagań z rzeką kończy się wspólnym ogniskiem, smakowaniem lokalnych potraw i muzyką graną na żywą. Mniej wytrwali mogą wybrać skróconą wersję spływu trwającą 2 dni i kończącą się w Drohiczynie.

Drugim wydarzeniem organizowanym w czerwcu są ogólnopolskie Zawody Wędkarskie o Puchar Przewodniczącego NSZZ Solidarność. Na łowisku Trojan rokrocznie spotykają się miłośnicy i pasjonaci wędki, a ryb wystarcza dla każdego.

Na przełomie czerwca i lipca przez dwa dni obchodzone są Dni Gminy Mielnik. Organizowane są z tej okazji różne warsztaty, zawody sportowo, zajęcia rekreacyjne i loterie. Głównym punktem Dni Gminy Mielnik są zawsze koncerty znanych i lubianych przedstawicieli estrady. Pojawiają się przy tej stoiska gastronomiczne, na których można skosztować lojalnych smakołyków oraz również z wyrobami miejscowego rękodzieła. Można podziwiać między innymi prace Koło Rękodzieła Regionalnego działające przy Gminnej Bibliotece Publicznej. Należą do niego koronczarki hafciarki, które przez swoje hobby promują region nie tylko na lokalnych imprezach, ale również na Targach Turystycznych w Warszawie i innych miastach. Jest to czas, który integruje lokalną społeczność, ale i dostarcza rozrywki mieszkańcom i także przyjezdnym gościom.

Wyjątkową imprezą na skalę ogólnokrajową są organizowane już od ponad dwudziestu lat Ogólnopolskie Prezentacje Kultur, czyli Muzyczne Dialogi nad Bugiem. Wraz z początkiem sierpnia na scenie plenerowej prezentowany jest folklor, oraz muzyka inspirowana dawną muzyką ludową. Pojawiają się tutaj zespoły białoruskie, ukraińskie, rosyjskie, litewskie, romskie, greckie jak również celtyckie. Wiadomo nie od dziś, że muzyka łagodzi obyczaje, a wspólne śpiewanie łączy ludzi bez względu na przynależność kulturową. Nowością wprowadzoną w program Muzycznych Dialogów nad Bugiem jest przegląd zespołów grających muzykę folkową. Muzykę, która korzeniami sięga folkloru, ale posiada współczesne aranżacje.

Oprócz stałych wydarzeń kulturalnych i sportowych na terenie gminy niemal, co tydzień odbywają są również wydarzenia na większą i mniejszą skalę organizowane przez prężnie działający Gminny Ośrodek Kultury, Sportu i Rekreacji w Mielniku. Podejmuje on szereg starań o wzbogacenie oferty kulturalnej, co skutkuje zaskakującą liczbą organizowanych wydarzeń jak na tak małą społeczność.

Na terenie Mielnika działa również Ośrodek Dziejów Ziemi Mielnickiej, którego podstawowym zadaniem jest prezentowanie dorobku i historii mielniczan. W swoich zbiorach oprócz pamiątek po dawnym Mielniku posiada znaczną liczbę artefaktów etnograficznych oraz największy w kraju zbiór prac wybitnego artysty-plastyka Henryka Musiałowicza. Również w Ośrodku Dziejów Ziemi Mielnickiej podejmowane są liczne inicjatywy mająca wzbogacić ofertę kulturalną gminy.

Atrakcji na mielnickiej ziemi jest zatem wiele, a miejsca starczy dla wszystkich odwiedzających. Warto więc chociaż na weekend oderwać się od szalonego tempa codziennego życia i zaszyć się wśród zielonych nadbużańskich łąk i lasów okalających Mielnik. Niezależnie czy szuka się nieskażonego środowiska, pragnie się obcować z piękną przyrodą, aktywnie spędzać czas wolny wśród nadbużańskich krajobrazów każdy jest tutaj mile widziany i znajdzie „coś” dla siebie. Mielnik i jego okolice to kraina pełna spokoju i przyjaznych ludzi. Każdy, kto choć raz zawita w te strony będzie marzył o powrocie tutaj nawet na krótką chwilę.

Projekt "Bug - Raj dla turysty" współfinansowany przez Unię Europejską z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego
w ramach Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka.